İşçi devri (Arbeitnehmerüberlassung): tanım, koşullar ve yükümlülükler

İşçi devri nedir?

İşçi devrinde bir işveren başka bir şirkete personel sağlar ve bu personel orada şirketin kendi çalışanları gibi çalıştırılır. Kanuni tanım şöyledir: Çalışanlar, müşteri firmanın iş organizasyonuna dahil edildiklerinde ve onun talimatlarına tabi olduklarında iş görmek üzere devredilmiş sayılır (AÜG § 1 f. 1 cümle 2). Hukuki dayanağı İşçi Devri Kanunu (AÜG) oluşturur.

Zeitarbeit, Leiharbeit, Personalleasing ve Mitarbeiterüberlassung kavramları uygulamada aynı anlama gelir; Türkçede genellikle personel kiralama denir. Kanun Verleiher, Entleiher ve Leiharbeitnehmer (geçici çalışan) terimlerini kullanır; sektörde ise Personaldienstleister (personel hizmetleri firması), Kunde (müşteri) ve Zeitarbeitnehmer (geçici çalışan) yaygındır.

Kâr amacı aranmaz. Federal İş Ajansı'nın Uygulama Talimatlarına (Fachliche Weisungen) göre piyasada ücret karşılığı personel devreden kâr amacı gütmeyen kuruluşlar da AÜG kapsamına girer.

Üçlü ilişki nasıl işler?

Hangi koşullar geçerli?

• İzin: Çalışan devretmek isteyen, Federal İş Ajansı'ndan izin (Erlaubnis) almalıdır (AÜG § 1 f. 1 cümle 1). İzin önce bir yıl için verilir ve üç yıl sonra süresiz hale gelebilir (AÜG § 2 f. 4 ve 5).
• Personel kiralama firmasıyla iş ilişkisi: Yalnızca personel kiralama firmasında istihdam edilen kişi devredilebilir (AÜG § 1 f. 1 cümle 3). Müşteri firmanın çalışanı başkasına devretmesi – zincirleme devir (Kettenverleih) – yasaktır.
• Yalnızca geçici: Devir, 18 aylık azami devir süresi (Höchstüberlassungsdauer) dolana kadar caizdir (AÜG § 1 f. 1 cümle 4 ve f. 1b).
• Açıklama ve somutlaştırma: Personel kiralama firması ve müşteri firma, devri sözleşmede açıkça işçi devri olarak nitelendirmeli ve geçici çalışanın kimliğini devirden önce belirtmelidir – somutlaştırma (Konkretisierung) (AÜG § 1 f. 1 cümle 5 ve 6).
• Metin şekli: Personel kiralama firması ile müşteri firma arasındaki sözleşme 01.01.2025'ten beri metin şekline (Textform) tabidir (AÜG § 12 f. 1); öncesinde yazılı şekil (Schriftform) geçerliydi.
• Çalışanın bilgilendirilmesi: Personel kiralama firması her devirden önce geçici çalışana, geçici çalışan olarak çalışacağını bildirmeli ve müşteri firmanın unvanını ve adresini metin şeklinde iletmelidir (AÜG § 11 f. 2 cümle 4).
• İnşaat sektörü: İnşaat sektöründeki işletmelere, normalde işçilerin (Arbeiter) yaptığı işler için devir kural olarak yasaktır (AÜG § 1b).

Geçici çalışanların hangi hakları var?

• Müşteri firmanın karşılaştırılabilir kadrolu çalışanlarıyla aynı temel çalışma koşulları – Equal Pay ve Equal Treatment –, bir toplu sözleşme aksini öngörmedikçe (AÜG § 8).
• Boşta geçen sürelerde (verleihfreie Zeiten) de en az ücret alt sınırı (AÜG § 8 f. 5).
• Müşteri firmadan, karşılaştırılabilir çalışanların çalışma koşulları hakkında bilgi alma (AÜG § 13).
• Müşteri firmadaki boş kadrolar hakkında bilgi ve altı aylık görevden sonra kadroya alınma talebine gerekçeli yanıt (AÜG § 13a).
• Yemekhane, çocuk bakımı veya servis gibi ortak tesislere erişim (AÜG § 13b).
• Sözleşme yapılırken izin makamının bilgi notu (Merkblatt), talep halinde ana dilde (AÜG § 11 f. 2).
• Doğrudan grev yapılan bir işletmede grev kırıcı olarak çalıştırılmama (AÜG § 11 f. 5).

İşçi devri mi, eser sözleşmesi mi, hizmet sözleşmesi mi?

Belirleyici olan fiili uygulamadır: Sözleşme ile fiili uygulama çelişirse uygulama esas alınır (AÜG § 12 f. 1 cümle 2). Bir eser sözleşmesi gerçekte devir olarak yürütülüyorsa (örtülü işçi devri – verdeckte Arbeitnehmerüberlassung), zorunlu nitelendirme eksik kalır. Bu durumda personel kiralama firmasıyla yapılan iş sözleşmesi geçersizdir ve çalışan süresi içinde itiraz etmedikçe müşteri firmayla bir iş ilişkisi kurulmuş sayılır (AÜG § 9 f. 1 bent 1a, § 10). Ayrıca 30.000 Euro'ya kadar idari para cezası söz konusudur (AÜG § 16 f. 1 bent 1c ve 1d).

AÜG ne zaman uygulanmaz?

AÜG § 1 f. 3 belirli durumları büyük ölçüde kanunun dışında tutar; bunlar arasında, çalışan devretmek amacıyla işe alınmamışsa grup şirketleri arasındaki devir ve işverenler arasında yalnızca arada sırada yapılan devir vardır. 50'den az çalışanı olan küçük işverenler, kısa çalışmayı (Kurzarbeit) veya işten çıkarmaları önlemek için, devri önceden Federal İş Ajansı'na bildirmek koşuluyla izinsiz olarak on iki aya kadar devir yapabilir (AÜG § 1a). Bir istisnanın uygulanıp uygulanmadığı somut olayda incelenmelidir.

Uygulamada tipik hatalar

• Çalışan, sözleşme yapılmadan ve somutlaştırma tamamlanmadan göreve başlatılıyor.
• Bir „eser sözleşmesi“ yapılıyor, ancak müşterinin işletmesinde talimatları müşterinin ustabaşı veriyor.
• Aynı müşterideki önceki görevler – başka personel kiralama firmaları üzerinden olanlar dahil – azami devir süresinde ve Equal Pay hesabında dikkate alınmıyor.
• Çalışanın müşteri firma hakkında metin şeklinde bilgilendirilmesi eksik.
• Süreli izin için uzatma başvurusu, süre bitiminden en geç üç ay önce yapılmıyor (AÜG § 2 f. 4).

Personel kiralama firmasının günlük işinde işçi devri

Her görev, süreleri olan yükümlülükler doğurur: göreve başlamadan önce sözleşme ve somutlaştırma, dokuz ay sonra Equal Pay, kademelere göre sektör zamları, en geç 18 ay sonra görevin sona ermesi. Belgelerin ve sürelerin sipariş (Auftrag) üzerinden nasıl yönetilebileceğini personel kiralama yazılımımız SBM gösteriyor.